کورده مالان

آموزش خواندن و نوشتن زبان کردي

        زبان کردي در گذشته هاي دور مانند برخي زبانهاي ديگر از جمله زبان فارسي  و شايد پيش از ان ، با حروفي متفاوت از حروف کنوني نوشته مي شد ولي امروزه  در نتيجه گذشت زمان و  اخيرا  تقسيمات جغرافيايي- سياسي که  متعاقب  سياست هاي استعماري حين و بعد از جنگ هاي    جهاني اول و دوم اتفاق افتاد   و نيز در نتيجه تغيير سياست هاي فرهنگي که دولت ترکيه  در جهت نزديکي به اتحاديه اروپا و به طور کلي جهان غرب اتخاذ کرد  با دو نوع حروف عربي و لاتين نوشته مي شود . يعني آن بخش که هنوزجزء  کشور ايران مانده است  و نيز ان بخش هايي که به کشور هاي عربي ازجمله عراق و سوريه  واگذار شده اند از حروف عربي- کردي  استفاده مي کنند ولي بخش عظيم تري از جمعيت کردها که جزو قلمرو جغرافيايي کشو ترکيه  قرار گرفته اند  از حروف لاتين  در کتابت خود استفاده مي کنند .

       براي ما کرد هايي که جزو محدوده جغرافيايي ايران هستيم  خواندن ونوشتن زبان کردي با استفاده از حروف عربي – کردي  مطرح است که بطور مختصر به ان مي پردازيم .
  اکثر آنهايي که با خواندن و نوشتن زبان کردي آشنايي کافي ندارند از دو  مشکل رنج مي برند .

 ۱-آشنا نبودن به نحوه نگارش زبان کردي . که اين مشکل بخشا از عدم اجراي ماده    ١٥ قانون اساسي جمهوري اسلامي که آموزش خواندن و نوشتن زبان کردي را در مدارس مقرر داشته است ناشي مي شود

۲-آشنا نبودن با مفاهيم کردي . اين مشکل هم به مورد اول و رايج نبودن و عدم  استفاده از زبان کردي  مربوط مي شود که به تدريج باعث از ياد رفتن بسياري از لغات اصيل اين زبان زيبا  و محو آن از گنجينه زبانهاي ايراني  مي گردد  .
علت نامگذاري اين الفبا به کردي –عربي  اين است که زبان شناسان و محققين کرد  شيوه نوشتاري متفاوتي براي زبان کردي به کار برده اند که در عين استفاده از الفباي عربي   با عربي و فارسي متفاوت است .

  امروزه ميليونها  نفر از مردم مناطق کرد نشين در  ايران ، ترکيه ، عراق ، سوريه  و نيز جمهوري هاي شوروي سابق مانند  کازاخستان  ، گرجستان ، ارمنستان ، آذربايجان ،  کراسنادار  و حتي لبنان   نه تنها زبان خود را حفظ  و به آن تکلم ميکنند ، بلکه  با استفاده از الفباي  رايج در اين کشورها  به خواندن و نوشتن  و ارتباط مشغول اند .  کرد هاي ايراني تبار ساکن ايران هم  از اين قاعده مستثني نيستند .   
                               *****
هدف از این مقدمه در واقع آموزش کردی به صورت آکادمیک نیست ، بلکه آشنا نمودن دوستداران کردی با نحوه کتابت  و خواندن ساده زبان کردی است که بتوانند با مشاهده  متون کردی آن را بخوانند و در صورت تمایل با آن  بنویسند   .

در فارسي کلمه کتاب از چهار حرف ( ک ت ا ب) تشکيل  شده که از طريق وصل آنها به همديگر مطابق با قواعدي که آموخته ايم  کلمه کتاب نوشته  وبه راحتي خوانده مي شود . يا در انگليسي        book  از چهار حرف تشکيل شده که ميتوان آنها را جداجدا و يا بهم متصل مطابق قواعدي که  تدريس شده نوشت و خواند . اين قاعده صرف نظر  از اينکه نوشتن  جملات از راست به چپ مانند فارسي و کردي ، از چپ به راست مانند لاتين  و يا از بالا به پايين مانند  چيني و  ژاپني باشد در مورد همه زبانها صدق مي کند.
در برخي زبانها گاهي بيان يک صوت با يک حرف مقدور نيست و بايد مثلا از دو حرف استفاده کرد مانند     th يا   gh    و يا zh .

در برخي زبانها مانند عربي حروف داراي علايمي هستند که جهت آنها را مشخص مي کند . اين علايم عبارتند از  کسره ،  ضمه  ، فتحه ،    شّده ،  وسکون   .برخي زبانها نيز براي بيان تفاوت  تلفظ حروف از علايم خاصي استفاده مي کنند  مانند اين حروف در زبان لاتين : À  Ê  Ë  Ô  Û  Ì  Ç که هم اکنون در ترکيه براي کتابت  از اين حروف و علايم استفاده مي کنند .
 زبان کردي از خصوصياتي برخوردار است که با  برخي از زبانها متفاوت است  . از قبيل :

- توانايي تلفظ و بيان بسياري از اصواتي که در زبانهاي ديگر وجود دارند مانند   ح  ق ط  در عربي وV  در انگليسي  .

 بگذريم از اينکه برخي از گويش هاي  کردي صوت هايي دارند  که بعضا  فقط در زبانهايي چون چيني  يافت مي شود . همين  ويژگي باعث شده است که تعداد حروف زبان کردي  عليرغم حذف حروفي چون   ص ض ط ظ ث ذ  بيش از زبان فارسي و عربي باشد . 
                                           
- در زبان انگليسي ،  به عنوان مثال ، تلفظ برخي حروف در عين يکسان بودن ظاهري متفاوت است .مثلا  L  در      wall    ( به معناي ديوار )  ضخيم تر است از  L    در     Level(به معناي  مرتبه و سطح ) که به آنها به ترتيب   dark  L  و  Light  L   مي گويند . اين قاعده در مثلا زبان روسي نيز هست و براي اينکه  حرف  ل  نرم  تلفظ شود  به ان علامت نرم کننده ъ  اضافه مي کنند . عين اين قاعده  در کردي نيزجاري است  . به عنوان مثال  ل  در  ليو( به معناي لب )  نرم و نازک ادا  مي شود   حال آنکه   ڵ در شوڵ    ( به معناي ترکه چوب ) زمخت است .   يا  ر  در  که ر ( به معناي   خر ، الاغ)  نرم   و در که ڕ ( به معناي ناشنوا )زمخت  است . علامت تشخيص اين دو  در زبان کردي ( ˇ ) است که در بالا و یا پائین   آن حرف قرار داده  آنرا زمخت  و يا   dark  مي کند  . اين علايم از زبان لاتين گرفته شده اند .

                            *** **
يکي از مشکلاتي که زبان کردي با آن مواجه است  نبود امکان استفاده  کاربردي و آموزشي  و حتي ممنوعيت استفادا از اين زبان  در برخي از کشور هاست . اين مسئله باعث شده که زبان کردي نتواند عليرغم بسياري توانايي ها  درپروسه استفاده و کاربرد سيقل يابد  و به يک فرمول نهايي و يکسان  قواعد و دستور دست پيدا کند .  براي شاهد مي توان به  موارد زير اشاره کرد :

"فرهنگ خال " ( شيخ محمد خال )تعداد حروف الفباي کردي را  ٢٧ حرف عنوان کرده است .
ذبيحي در قاموس زبان کردي اين حروف را ٣٦ برشمرده است  .
عبدالرحمن شرفکندي (هژار ) درفرهنگ کردي - فارسي (هه نبانه بورينه ) تعداد اين حروف را  ٣١ عنوان کرده است .

 محمد صديق بوره که يي (صفي زاده ) تعداد اين حروف را ٣٦ رقم زده است .
علي نانوا زاده  هم در  فه رهه نگي هه رمان  (کوردي به کوردي )  تعداد حروف الفباي کردي را  ٣٧ قيد کرده است و الخ .

به عقيده  علي نانوازاده  نويسنده فرهنگ  هه رمان  از ابتداي پيدايش خط فنيقي  که به پدر  بسياري از  الفباهاي  دنيا  از جمله الفباي کردي  معروف است ، زبانهاي منطقه خاورميانه غير از زبان کردي  نتوانسته اند مشکل حروف داراي حرکت را حل کنند و براي کتابت از علايمي چون فتحه- کسره- ضمه و سکون بهره مي جويند  حال آنکه زبان شناسان کرد توانسته اند با استفاده از حروف حرکت دار  براين مسئله فايق آيند

حروف کردي

اکثر حروف کردي مانند حروف فارسي و عربي  نوشته ، خوانده و تلفظ مي شوند .  تفاوت نوشتن و خواندن تنها در چند مورد است که به نظر اينجانب بهتر است ابتدا اين تفاوت ها را مشخص کنيم و توجه را معطوف آنها نماييم . بقيه موارد خود بخود حل مي شوند .

حرف کردي |مترادف فارسي يا عربي |      مثال کردي        |  لاتين

١-  ﮦ  =         فتحه -   زبر                    سه ر – سه وز – وه ره          e

                                             سر   -   سبز   -  بیا

در زبان کردي براي بيان حرکت فتحه   از   حرف  ه  استفاده مي شود  مثلا کرد  در فارسي  ( انجام داد) در کردي  به صورت  که رد نوشته مي شود و يا سرد  به معني غير گرم به صورت سه رد   نشان داده مي شود .

٢- ێ     =  کسره – زير          مێرد –  شێر    - ڕێوي           ê

                                        مرد و شوهر      - روباه

ێ  ياي مجهول فارسي است  که در عربي با کسره  نشان داده می شود . براي بيان کسره عربي و يا ياي مجهول فارسي  در  زبان کردي  از ي با علامتˇ  که در بالاي آن قرار داده  مي شود استفاده مي گردد    ێ.

مانند  کتاب (در فارسي ) که در کردي به صورت کێتاب نوشته ، و خوانده مي شود .
                                          
                              
                                 
حرف کردي |مترادف فارسي يا عربي     |        مثال کردي |            لاتين

 
٣ – و              ضمه – پيش                       کورد -  خوشک –ئوميد          o

                                        
ضمه عربي و يا پيش فارسي در کردي به صورت  و نشان داده مي شود . مانند  کُرد   ( نام ملت کرد ) که به صورت کورد نوشته  مي شود

۴-  همچنانکه گفته شد در کردي دو نوع ر  داريم . ڕّ  زمخت که در کلمه مکرّر عربي خود را نشان مي دهد و با ر  در   کلمه  برابر به معني  ( مساوي ) متفاوت است . وجه تمايز اين  ر    علامت ˇ است که در بالاي آن قرار مي گيرد .  حال آنکه  ر   نرم  مانند  ر  فارسي نوشته مي شود .

۵- حرف ل در کردي دو نوع است . لام زمخت  و لام نرم که در ابتداي اين متن به آن اشاره شد و گفته شد که در انگلیسی  dark  L   و  Light    خوانده می شوند .   بر روي لام  ( ‎ڵ ) زمخت  علامت ˇ قرار داده مي شود  در حاليکه لام نرم مانند  ( ل ) در  فارسي نگاشته مي شود .

۶ –بعد  از توضیح  اين پنج تفاوت ساده  ، بايد به اين نکته اشاره کنيم که در رسم الخط کردي اساسا حروف   ث  ص ذ  ض  ط  ظ    وجود ندارند و کودکان و نو آموزان زبان کردي با اين مشکل مواجه نيستند که  ذ  ذغال چه فرقي با  ز  زنجير دارد . و يا  ص  صابون  چرا با  س سماور فرق مي کند؟بنا بر اين شاید  بتوان گفت که خواندن و نوشتن زبان کردي به مراتب از خواندن و نوشتن زبان فارسي ساده تر است .

7 - در زبان کردي  کلمات آنگونه که نوشته مي شوند همانگونه هم خوانده مي شوند و بر عکس .   بنابر اين محال است کلمه اي را با اشتباه  چند نوع خواند  که  اگر علائم عربی نباشد باعث سردرگمي کودکان و نو آموزان زبان فارسي  مي شود .

۸- در زبان کردي  سه نوع  واو داريم .
الف -  و  در کلماتي مانند  يوسف و  کودک  همانند و فارسي است .
 نمونه کردي براي اين  حرف :

 کو ڕ     به معناي   پسر

 کورد     به معنای مردم کرد   

ب -   و   در  کلماتي  مانند دور به معني  ( داراي فاصله زياد )  که بعضا به صورت تکرار حرف  واو  نشان داده مي شود  .

دوور (کردی )  =  دور (فارسی )

ج -   و که مشابه تلفظ  O در انگليسي است و روي آن علامت ˇ  گذاشته مي شود  همان ضمه عربی است . مثلا براي کلمه  دؤ به معناي دوغ و يا  بۆچه  به معناي چرا ؟  از اين حرف استفاده مي شود. 
یعنی اگر بخواهیم کلمات دُرد ( گوهر )   بُرد (گذشته  فعل بردن ) در فارسی  را عینا  به کردی بنویسیم به صورت زیر نوشته می شوند :

  دُرد   =     دۆرد

                 بُرد  =      بۆرد

--  واو   فارسی   در کلماتی   مانند  کبوتر   و کلمه ورود ( یعنی داخل شدن ) یکسان به صورت  و   نوشته می شود .  حال آنکه دومي  مشابه  (   V ) در  لاتين است . براي تلفظ چنين صوتي درفارسی معمولا لبهای گوینده گرد شده و حالتی شبیه تلفظ  ف  به خود می گیرد . این حرف در کردي با علامت  ڤ نشان داده  مي شود  که به جاي يک نقطه در بالاي آن  سه نقطه وجود دارد .
مانند کلماتي چون مرۆڤ ( mrov) (به معناي انسان  و يا گۆڤار ) govar  ( به معناي مجله .

١٠- علامت شده  يا تشديد در عربي و فارسي تکرارآن حرف  است در کردي .  مانند کلمه موزه  که در کردي  مووزه  نوشته مي شود .

١١ – دست آخر اينکه  در کردي همزه ( ء ) يک حرف است و صوت مشخصي را نمايندگي مي کند . که معادل آن در  لاتين а  است .مثال :

 اگر بخواهیم  کلمه فارسی ادبیات را در کردی عینا تلفظ و بنویسیم  ،چنین خواهد شد :
             ادبیات  =  ئه‌ده‌بییات

یکی از نکات قابل اشاره این است که نوشتن کردی با رسم الخط لاتین تفاوت هائی با رسم الخط کردی - عربی دارد . به عنوان مثال در رسم الخط لاتین کسره کوتاهی که عرب آن را کسره مختلسه یعنی کسره دزدکی می خواند به صورت  "  i  " نشان داده می شود . حال آنکه این کسره در رسم الخط کردی - عربی وجود ندارد .

           
12 -   ديگر اينکه   حرف الف در زبان کردي تنها در وسط و آخر کلمات مي آيد .
 به جاي  آ       ( الف کلاه دار  يا آي با کلاه )  در کردي از همزه به اضافه الف  استفاده مي شود . مانند    ئا   در  ئاره‌زو   = (آرزو )

                   ئاويته    = (آميخته )

                  ئاشنا    = ( آ شنا ) .

 یعنی اگر بخواهیم همین کلمه  (آشنا )  و آرزو  را به زبان کردی عینا بنویسیم چنین خواهند شد : ئاشنا   و   ئاره‌زو .  يک مثال شعري از  هیمن  شاعر کرد :

   ئاره زوومه  هه رچي ئينسانه  به ئازادي بژي   
                    ( آرزويم اين است که هر انساني  آزاد زندگي کند . )

دکتر رحیم فرهمند